Monthly Archives: Czerwiec 2017

45. spotkanie – Pojęcie a znak w świetle systemów informacyjnych

Podczas ostatniego spotkania w r.a. 2016/2017 referat pt. „Pojęcie a znak w świetle systemów informacyjnych” wygłosił prof. André Włodarczyk (Université Ch. de Gaulle – Lille i Paris-Sorbonne).

(Autoreferat)

Wielu podstawowych zagadnień semiozy nie da się wyjaśnić ani przy pomocy dwudzielnej teorii  znaku (forma:treść) ani żadnej z odmian teorii trójdzielnej (forma:treść:świat). Ponadto filozofowie treść (czyli znaczenie) traktują zamiennie: albo tylko intensjonalnie albo wyłącznie ekstensjonalnie. W oparciu o powstałą na gruncie informatyki dziedzinę badań zwaną drążeniem danych (data mining), a zwłaszcza o najnowsze podejście symboliczne (tj. od strony logiki), w przeciwstawieniu do analiz danych cyfrowych (tj. od strony statystyki), wiedzę o świecie można pozyskiwać stosując metody należące do nauk ścisłych. Jako że centralnym zagadnieniem wszelkiej wiedzy jest pojęcie, warto zapożyczyć jego definicję z teorii Analizy Pojęć Formalnych (Formal Concept Analysis – FCA), a skoro na pojęcia formalne składają się równocześnie tak ekstensje jak i intensje, nowa teoria semiozy zyskać może nie tylko na formalnej spójności, ale także na bardziej szczegółowej analizie.

Z przeprowadzonych doświadczeń (interaktywnych badań nad wyrażeniami językowymi) przy użyciu narzędzi do analizy danych nasuwa się następujący wniosek: zarówno znaki, ikony jak i wskaźniki są w pierwszym rzędzie sygnałami i – jako takie – winny być traktowane tak samo, jak wszystkie inne obiekty (szerzej: rzeczy). Dopiero przyporządkowanie pojęć semiotycznych (semionów) pojęciom nie będącym pojęciami semiotycznymi (noematami) pozwala na mówienie o znaczeniu. Zatem traktując znaki wszelkiego rodzaju jako byty same w sobie, można rozpatrywać nie tylko obiekty i relacje, lecz również wszelkie „nośniki” treści semiotycznych i ich wzajemne powiązania z tego samego punktu widzenia.

Inaczej mówiąc: tak “rzeczywiste” przedmioty jak i przedmioty “zastępcze” (sygnały) mają w naszych umysłach przyporządkowania pojęciowe (ontologiczne). Ponadto, zachodzące między jednymi a drugimi związki są czysto arbitralne. To właśnie te związki stanowią treści semantyczne, nie zaś aksjomaty logiczne, które sugerują istnienie bezpośrednich związków znaków ze światem zewnętrznym. A więc “treści semantyczne” są wynikiem niekonforemnych odwzorowań semionów w noematów, przy czym budowa tak semionów jak i noematów wymaga jakiegoś wspólnego kodu wewnętrznego (systemowego) w kontraście do poglądu, jakoby wszystkie procesy naszej myśli zachodzić miały w języku naturalnym. Warto także podkreślić, że proponowana teoria semiozy (w porównaniu z teoriami klasycznymi) zapewnia znakom (będącym składnikami semionów) więcej autonomii wobec pojęć poznawczych (noematów) oraz wskazuje na potrzebę rozwiązania niebłahego problemu, a mianowicie względnego (cząstkowego, często niewłaściwego, a nawet zupełnie błędnego) stosunku semantyki od ontologii.

Logika a pozyskiwanie wiedzy

Dla potrzeb eksploracji danych w informatyce powstaje coraz więcej logik, których punktem wyjścia są m. in.: potrzeba przedstawienia informacji, redukcja wiedzy pewnej, przybliżenie wiedzy niepewnej oraz ewaluacja uzyskanych wyników w trybie drążenia danych. Do tego rodzaju badań należą takie logiki, jak: (a) logika kontekstowa (Contextual Logic) wywodząca się z analizy pojęć formalnych (Formal Concept Analysis), (b) logika decyzyjna (Decision Logic) wywodząca się z teorii zbiorów przybliżonych (Rough Set Theory) i (c) logika rozmyta (Fuzzy Logic). Ponadto, pewne nadzieje na praktyczne zastosowania można żywić wobec logiki przepływu rozproszonej informacji (Distributed Information Flow Logic), która wyrosła na gruncie badań nad sekwentami stanowiącymi podwaliny tzw. semantyki sytuacyjnej (Situation Semantics).

Pojęcia (formalne) a znaki

Pojęcie formalne – to para ekstensji i intensji otrzymana w wyniku działania dwoistej funkcji przyporządkowania atrybutów obiektom formalnym i na odwrót (wg. definicji formalnej Rudolfa Willego – 1982 r.). W Analizie pojęć formalnych (FCA – Formal Concept Analysis) przedmioty (świata rzeczywistego i fikcji) są traktowane jak obiekty formalne. Właściwie termin obiekt formalny, stanowiąc ekstensję pojęć formalnych, jest symbolicznym “odwzorowaniem” przedmiotu (szerzej: rzeczy), ponieważ dla istot obdarzonych systemami kognitywnymi rzeczy mają jakby dwa “wcielenia”: zewnętrzne (istniejące w otoczeniu) oraz wewnętrzne (przedstawione w umyśle). Powyższe nie wyklucza ani tego, że owo „istnienie w otoczeniu” może być nieznane (nienazwane), ani też tego, że owo „przedstawienie w umyśle” może być tylko wyobrażone (mniemane). W każdym przypadku mamy do czynienia z ekstensją pojęć formalnych.

W dodatku spośród rzeczy wyróżnić jeszcze należy znaki, których obiekty formalne są ekstensjami pojęć formalnych. Tego rodzaju pojęcia proponuję nazwać semionami. Zatem należy rozgraniczyć pomiędzy

(1) pojęciami formalnymi np. języka naturalnego, w skład ekstensji których wchodzą znaki jako obiekty formalne. Na przykład “kobieta” w:

{{“kobieta”}, {część mowy: rzeczownik, rodzaj: żeński}}

a (2) pojęciami formalnymi kodu wewnętrznego (niekoniecznie mającymi wykładniki językowe), w skład intensji których wchodzą obiekty formalne odnoszące się tak do świata rzeczywistego, jak na przykład [kobieta] w:

{{[kobieta]}, {byt: ludzki, płeć: żeńska}}

jak i do świata fikcji, np. [pegaz] w:

{{[pegaz]}, {byt: zwierzę mityczne, rodzaj: skrzydlaty koń}}).

Schemat stosunku znak-pojęcie (wg A. Włodarczyka)

W przypadku znaków istotą rzeczy jako meta-obiektów (czyli obiektów formalnych) jest jednocześnie „zastępowanie” innych rzeczy, co nastąpić może wyłącznie w umyśle (wewnątrz systemu kognitywnego), ponieważ – na mocy konwencji – wymaga ono funkcji interpretacji, tj. przyporządkowania semionów noemom. Jest to wyraźne odejście od semiotycznego trójkąta Peirce’a, ponieważ (1°) występują tu dwa pojęcia (a nie jedno) wobec symbolu i świata oraz (2°) z uwagi na to, że pojęcia zdefiniowane jako pary formalne {{ekstensja},{intensja}} są składnikami przestrzeni wiedzy. W konsekwencji powyższych rozważań klasyczne pojęcia „formy” i „treści” są doprecyzowane, ponieważ każde z nich wchodzi w skład ekstensji pojęcia formalnego, a więc dwoistej pary {ekstensja, intensja}, a to znaczy, że ani “forma” nie ogranicza się do ekstensji ani też „treść” do intensji, przy czym „forma” znaku wymaga w pierwszym rzędzie wiedzy semiotycznej, podczas gdy jego “treść” poprzez interpretację semantyczną – wymaga wiedzy ontologicznej ugruntowanej w pojęciach formalnych dotyczących rzeczy. Nadmieńmy, że przyporządkowanie tych dwóch rodzajów pojęć ma charakter umowny (intersubiektywny), zasadza się na schematach (walencjach słownych), a więc jest słabo rekurencyjne. Przyczyną tego faktu jest to, że zarówno wszelka wiedza o otaczającym nas świecie jak i komunikacja międzyludzka są w naszych umysłach schematyczne (modularne), sieciowo rozproszone. Zatem powstająca nowa teoria znaku nabiera charakteru operacyjnego, czego brakowało semiologicznym teoriom F. de Saussure’a i Ch. Peirce’a.


Concepts and Sign in the light of Information Systems

The mathematical definition of a concept, known as formal concept, is a dual pair of extension and intension within a given context of assignments of features (“intents”) to objects (“extents”). This definition, given by R. Wille (1982), greatly inspired the data-mining community. From a linguistic point of view, applying this definition to cognitive domains makes it possible, first of all, to treat symbols in the same way as “real world” objects; i.e.: as both symbolic objects and real objects considered as extents of formal concepts within their own contexts. In classic semiotics, concepts are either “signified” parts of signs which are “inseparable” from their “signifier” parts (F. de Saussure) or “interpretants” (kind of link or function) of symbols w.r.t. objects (Ch. S. Peirce). However, within the data-mining community, studies of signs as objects are rare. The formalization of Peircean semiotics is the work of U. Priss and it should be seen as an exception. Nevertheless, the resulting theory is a reconstruction of the original one rather than a recasting proposal.

Semion-Noem

Sign-Concept Relationship Schema (by André Wlodarczyk)

In the present approach, sign-objects are internalized as formal objects of the formal concepts called Semions and real objects (things) are internalized as formal objects of the formal concepts called Noema. Note that, in the examples below, while “Mädchen” is a German word, [girl] represents the formal object of a Thing.

Tentative example of a (German) Semion:

{{„Mädchen”}, {Part-of-Speech: noun, Gender: neuter}}

Tentative example of an (universal) Noema:

{{[girl]}, {Entity: human, Sex: female}}

Clearly, the meaning of an expression is the interpretation function from Semions to Noemas, while signification is the expression being the range of an inverse interpretation. Consequently, the meaning of natural language expressions is not the function between symbols and their representations but the one between symbolic concepts and cognitive concepts.

It also turns out that, in the Saussurian theory of sign, the “signifier” is “extent” and the “signified” is “intent” either of Semion or of Noema, on the one hand, and that the Peircean “interpretant” on the other hand is actually a function, not a “concept”. In other settings of the Peircean theory where the “interpretant” is a “concept”, it must be split into two.

As a concluding remark, it is important to note that in this completely new setting, man thinks in an internal conceptual code rather than in a natural language.


Reklamy